Telkari Sanatı

Kısaca gümüş tel işleme sanatı anlamına gelen “telkari”, ince tel halinde dökülen gümüşün bükülmesiyle oluşturulan, çok küçük motiflerin bir araya getirilmesidir. Tümüyle el işçiliğine dayalı, çok kıymetli bir sanattır. Telkarideki motifler doğanın yorumlanışını yansıtır. Bazen bir dal, bazen bir çiçek bazen de su damlasıdır. Çoğu kere sabır ve umuttur.

Mardin’ de Telkari

Özellikle Mardin ve Midyat ilçesinde telkari sanatı oldukça gelişmiştir. Mardin ve Midyat ilçesi, telkarinin doğup büyüdüğü yerdir. Ancak yetersiz ekonomik şartlar nedeniyle sayıları bugün, bir elin parmakları kadar azalan ustalar, sanatı yaşatmak ve geleceğe taşımak için fedakarca çalışmalarını sürdürüyorlar.

Beypazarı Telkari İşçiliği

Telkari sanatı, Beypazarı’ na Ahilik yoluyla kazandırılmış. İlçede gümüş işleri yapımının tarihi çok eskilere dayanır. Eski ustalar döküm gümüş ve altın işleri yaparken son 40 -50 yıldan bu yana telkari sanatını kabul etmişler ve zaman içinde geliştirmişler. Bu eski ustaların yetiştirdiği ve onların bıraktığı yerden başlayan yeni ustalar ise 20. yy’ın son çeyreğinde telkariyi Beypazarı’nda geliştirerek adını yurtdışına kadar duyurmuşlardır. Bugün Beypazarlı ustaların Telkari sanatının devamı için harcadıkları emek, ortaya çıkan ürünlerde kendini açıkça gösteriyor.

Telkari Yapım Tekniği

Tel Çekme
Külçe halindeki gümüş veya hurda gümüşler potada eritilerek ince çubuklar halinde dökülür. Daha sonra bu çubuklar silindirlerden ve haddelerden geçirilerek istenilen inceliğe getirilir. Bu incelik bazen 70, 50 hatta 40 mikrona kadar iner.

Model Hazırlama
Yapılacak ürün önce ana hatlarıyla 1 / 1 ölçekte bir kağıt üzerine çizilir. Ürünün ana iskeletini oluşturacak parça esas alınarak hangi kısımlarında kaç mikron kalınlığında tel kullanılacağı, iç kısmının ne şekilde, hangi desenlerle doldurulacağı belirlenir ve taslak üzerine yazılır.

Tavlama
Haddelerden çekilen ve bükülen gümüş süratle sertleşir ve işlemede büyük kolaylık sağlayan yumuşaklığını kaybeder. Bu tellerin yumuşaklıklarını tekrar kazanmaları için asbest bir tabaka üzerinde ısıtılarak tavlanmaları gerekir. Tellerin çekilmeleri ve ürüne işlenmeleri sırasında tavlama işlemi sık sık yapılır.

Kesim
Herhangi bir ürün yapılacağı zaman gerekli bütün teller taslak üzerinde belirlenen kalınlık ve uzunluklara göre kesilerek hazırlanır.

Şekil Verme
Ürünü oluşturan ana iskeletin kesilmiş ve yassılaştırılmış parçaları çizilmiş olan taslak üzerine konularak şekillendirilir ve belirli yerlerinden kaynakla birleştirilir. Sonra ince teller yerleştirilerek iskelet tamamlanır. İskeletin içerisindeki boşluklar işin tekniğine göre daha ince tellerle doldurulur ve sıkıştırılır , gerekli yerlerden kaynakla birleştirilir. Bu şekilde içleri doldurularak hazırlanmış parçaların her birine bükülerek yada çukurlaştırılarak son şekil verilir ve parçalar ara bağlantılarla birleştirilerek bir araya getirilir.

Ayrıntıların Yapımı
Telkaride bir ürünü oluştururken ana parçaların dışında bu ana parçaları birleştirmede ve süslemede çeşitli parçacıklar kullanılır. Örneğin “geverse” adı verilen minik küreler yapılırken matkap yardımı ile bir çivi üzerine sarılan ince teller makasla kesilir ve küçük halkalar elde edilir. Bu halkalar bir kömür parçası üzerinde ısıtılıp eritilerek minik toplar haline getirildikten sonra iki ağaç blok arasında sıkıştırılıp döndürülerek yuvarlaklaştırılır. Böylece 1-2mm çapında içi dolu kürecikler elde edilir. Daha büyük küre ve topları yaparken gümüş plaka önce presle değişik çaplarda daireler halinde kesilir.

Birleştirme ve Kaynak
Telkâri tekniği ile yapılan her ürünün tamamı telden yapılır. Bunun için bir ürün binlerce parçadan bükülerek ve birleştirilerek oluşturulur. Bu yüzden bu teknikte kaynak önemli bir yer tutar. Kaynak materyali olarak gümüş – pirinç karışımı bir alaşım kullanılır.

Ağartma
Bütün parçaları birleştirilmiş bir ürün son şeklini aldığı zaman ısıtma, kaynak ve diğer işlemler nedeniyle kirlenmiş, kararmış ve oksitlenmiş durumdadır. Ürünün doğal parlak rengini alabilmesi için ağartma işlemi uygulanmaktadır. Bu uygulamada bütün ürünler bir bakır kap içine konulur ve üzerlerine nitrik asitli su ilave edilir. Ürünler doğal renklerini alıncaya kadar birkaç dakika süreyle kaynatılır. Daha sonra bol su ile durulanır ve kurutulur.

Son İşlemler
Ağartılan ürünler deterjanlı (eskiden deterjan yerine çöven kullanılırdı) su ile tekrar yıkanır ve ince telli bir fırça ile iyice fırçalanır. Yüzeydeki fazlalıklar ve kaynak artıkları temizlenir; ürünlerin yüzeyi düz bir çelik parçası ile parlatılır.

Telkâri çalışmalarının ekonomik ve kültürel nedenlerden ‘neredeyse’ terk edilmek noktasında olduğunu kavradığımdan bu yana; ‘Ortak Değerlerin’ bir parçası olan bu sanatın gelişmesinde, dünya el sanatları içinde hak ettiği yeri almasında bir katkım olabilir düşüncesiyle yaptığım çalışmada kat ettiğim ve etmeye devam edeceğim yol uzun. Ortak aklın, geleneksel bütün kavramları ileri taşıdığına inanıyorum. Bu nedenle buradaki detaylarla ilgili düşünceleriniz kıymetli. Paylaşabilmek dileği ile…

Aysun Kaleli

Tagged with →  
Share →